Tiểu thuyết và sự mắn đẻ-MILAN KUNDERA, NGUYỄN QUỐC TRỤ chuyển ngữ

(Gabriel Garcia Marquez: Trăm năm cô đơn)

 

Chính là do đọc lại Trăm Năm Cô Đơn mà tôi nảy ra ý nghĩ kỳ quặc: những nhân vật chính của những cuốn đại tiểu thuyết đếch có con. Chưa tới 1% cư dân trên trái đất đếch chịu đẻ, nhưng ít nhất 50% những nhân vật văn học lớn ngỏm – đi ra khỏi cuốn sách – quên không xài tới cây súng, hay con bướm!
Những Pantagruel, Panurge, don Quichotte…. chẳng đấng nào có cu tí, hay cái hĩm để mà hương khói, nối dõi tông đường…… Tất cả những nhân vật chính của Stendhal đều không con, và trong thế kỷ vừa mới qua, Marcel, nhân vật kể chuyện trong Đi tìm thời gian đã mất cũng rứa…. ; nhân vật chính của Kafka, đâu khác, ngoại trừ anh chàng rất ư trẻ tuổi Karl Rossmann, làm cô tớ gái mang bầu, nhưng chính là vì lý do đó – để xóa bỏ đứa con trong đời của mình – anh chàng bèn bỏ chạy qua Mẽo, và nhờ thế cuốn tiểu thuyết ra đời.
Sự tuyệt tự này, thực ra không nằm trong suy tư, toan tính, ý hướng cái con mẹ gì, của tiểu thuyết gia, mà cái gọi là, tinh thần nghệ thuật tiểu thuyết (hay tiềm thức của nó), chính nó, tởm chuyện đẻ đái dơ dáy!
Tiểu thuyết ra đời ở Thời Mới, nó làm con người trở thành, trích dẫn Heiegger, “subjectum thực sự, độc nhất”, the “only “real subject”, le “fondement de tout” (cơ sở, nền tảng của tất cả); một phần lớn nhờ tiểu thuyết mà con người định đoạt cái vị trí của nó trên sàn diễn Âu Châu như là 1 cá nhân, 1 cá thể. Xa rời khỏi tiểu thuyết, trong những cuộc đời thực của chúng ta, chúng ta gần như mù tịt, hoặc chỉ biết tí ti về bố mẹ của chúng ta, họ ra làm sao, như thế nào, trước khi chúng ta ra đời; chúng ta chỉ biết theo kiểu mẩu đoạn, về những người gần gụi với chúng ta; chúng ta nhìn họ tới rồi đi, họ vừa mới vắng bóng là những người khác đã choán chỗ của họ: họ làm thành 1 dẫy dài những con người “có thể thay thế”. Chỉ có tiểu thuyết làm được cú thần sầu, là, lọc ra 1 cá nhân, làm sáng rỡ tiểu sử, những ý nghĩ, tình cảm của anh ta, biến anh ta thành, “không lẫn với bất cứ 1 ai khác”, “không thể thay thế”, “cái rốn của vũ trụ”.

Don Quixote ngỏm 1 phát, thế là xong, cuốn tiểu thuyết (về anh ta) hoàn tất. Cái sự hoàn tất này “khủng đến khiếp”, như thế, là nhờ don Quixote đếch có con. Có con 1 phát, là dây rưa củ nhợ lòng thòng, đời của anh ta bèn được kéo dài, được bắt chước, được phản biện, được bảo vệ, hay bị phản bội; cái chết của ông bố làm cửa mở rộng, chúng ta chẳng đã từng được nghe, từ khi còn con nít: đời của mi sẽ tiếp tục qua những đứa con của mi: chúng là sự bất tử của mi. Nhưng nếu câu chuyện của tôi có thể tiếp tục, tràn qua quá cả đời riêng của tôi, điều này muốn nói, đời tôi đâu còn là 1 thực thể độc lập; rằng, nó không hoàn tất, chẳng viên mãn cái con mẹ gì hết; rằng, có một điều gì đó cực kỳ cụ thể, trần tục, qua đó cá nhân pha trộn, nấu chảy, và cá nhân đồng ý cái chuyện này, OK, ta pha trộn, nấu chảy, đồng ý được/bị quên lãng, mất mát: gia đình, con cái, hậu thế, hậu duệ, bộ lạc, quốc gia. Điều này muốn nói, cá nhân, như là “cơ sở, nền tảng của tất cả”, là 1 ảo tưởng, một trò đánh cược, giấc mơ của vài thế kỷ Âu Châu.

Với Trăm Năm Cô Đơn của Garcia Marquez, nghệ thuật tiểu thuyết xem ra vọt ra khỏi giấc mơ này, trung tâm của sự chú tâm thì không còn là cá nhân, mà là 1 bầu đoàn thê tử cá nhân; tất cả đều là đồ din, không bị bắt chước, chôm chĩa, tuy nhiên, mỗi cá nhân trong đám họ chỉ là 1 tia sáng mặt trời, ngắn ngủi, trên sóng nước sông, mỗi cá nhân mang theo cùng với nó, cái gọi là “bản ngã tương lai đã bị quên lãng” của nó, và mỗi cá nhân như thế đó, đều ý thức ra được cái số phận nghiệt ngã của nó, chẳng tên nào cứ ở mãi trên sàn diễn của cuốn tiểu thuyết từ lúc thoạt đầu cho đến hồi kết cục, bà mẹ của tất cả bộ lạc, bà già Ursula, thọ 120 tuổi, khi mất, chết từ hồi nảo hồi nào, trước khi cuốn truyện chấm dứt, tất cả mang những cái tên giống nhau, những đường biên thì cũng mờ nhạt, và những độc giả thì cũng lầm lạc, giữa chúng. Theo tất cả biểu hiện, thời gian của chủ nghĩa cá nhân Âu Châu không còn là thời gian. Nhưng nếu như thế, thời gian của chúng là thời gian gì? Một thời gian đưa trở lại tới quá khứ da đỏ của Mỹ Châu? Hay thời gian tương lai khi chủ nghĩa cá nhân tan chảy vào tổ kiến nhân loại? Tôi có cảm tưởng, cuốn tiểu thuyết, một “thần thánh hóa” nghệ thuật tiểu thuyết, cùng lúc, nó là 1 “vĩnh biệt” thời đại tiểu thuyết.

 

LE ROMAN ET LA PROCRÉATION
(Gabriel Garcia Marquez: Cent ans de solitude)

 

C’est en relisant Cent ans de solitude qu’une idée étrange me vient: les protagonistes des grands romans n’ont pas d’enfants. À peine un pour cent de la population n’a pas d’enfants, mais au moins cinquante pour cent des grands personnages romanesques quittent le roman sans s’être reproduits. Ni Pantagruel, ni Panurge, ni don Quichotte n’ont de progéniture. Ni Valmont, ni la marquise de Merteuil, ni la vertueuse Présidente des Liaisons dangereuses. Ni Tom Jones, le plus célèbre héros de Fielding. Ni Werther. Tous les protagonistes de Stendhal sont sans enfants; de même que beaucoup de ceux de Balzac; et de Dostoïevski; et au siècle récemment passé, Marcel, le narrateur d’A la recherche du temps perdu, et, bien sûr, tous les grands personnages de Musil, Ulrich, sa sœur Agathe, Walter, sa femme Clarisse, et Diotime; et Chveik; et les protagonistes de Kafka à l’exception du très jeune Karl Rossmann qui a engrossé une bonne, mais c’est précisément pour cela, afin d’effacer l’enfant de sa vie, qu’il s’enfuit en Amérique et que le roman peut naître. Cette infertilité n’est pas due à une intention consciente des romanciers; c’est l’esprit de l’art du roman (ou le subconscient de cet art) qui répugne à la procréation.
Le roman est né avec les Temps modernes qui ont fait de l’homme, pour citer Heidegger, le « seul véritable subjectum», le «fondement de tout». C’est en grande partie grâce au roman que l’homme s’installe sur la scène de l’Europe en tant qu’individu. Loin du roman, dans nos vies réelles, nous ne savons pas grand-chose de nos parents tels qu’ils étaient avant notre naissance; nous ne connaissons nos proches que par fragments; nous les voyons arriver et partir; à peine disparaissent-ils, leur place est prise par d’autres: ils forment un long défilé d’êtres remplaçables. Seul le roman isole un individu, éclaire toute sa biographie, ses idées, ses sentiments, le rend irremplaçable: fait de lui le centre de tout.
Don Quichotte meurt et le roman s’achève; cet achèvement n’est si parfaitement définitif que parce que don Quichotte n’a pas d’enfants; avec des enfants, sa vie serait prolongée, imitée ou contestée, défendue ou traahie; la mort d’un père laisse la porte ouverte; c’est d’ailleurs ce que nous entendons depuis notre enfance: ta vie va continuer dans tes enfants; tes enfants sont ton immortalité. Mais si mon histoire peut continuer au-delà de ma propre vie, cela veut dire que ma vie n’est pas une entité indépendante; cela veut dire qu’elle est inacccomplie; cela veut dire qu’il y a quelque chose de tout à fait concret et terrestre en quoi l’individu se fond, consent à se fondre, consent à être oublié : famille, progéniture, tribu, nation. Cela veut dire que l’individu, en tant que “fondement de tout”, est une illusion, un pari, le rêve de quelques siècles européens.
Avec Cent ans de solitude de Garcia Marquez l’art du roman semble sortir de ce rêve; le centre d’attention n’est plus un individu, mais un cortège d’individus; ils sont tous originaux, inimitables, et pourtant chacun d’eux n’est que l’éclair fugace d’un rayon de soleil sur l’onde d’une rivière; chacun d’eux porte avec lui son oubli futur et chacun d’eux en est conscient; aucun ne reste sur la scène du roman depuis le début jusqu’à la fin; la mère de toute cette tribu, la vieille Ursule, a cent vingt ans quand elle meurt, et c’est longtemps avant que le roman ne se termine; et tous portent des noms qui se ressemblent, Arcadio José Buendia, José Arcadio, José Arcadio le Second, Aureliano Buendia, Aureliano le Second, pour que les contours qui les distinguent s’estompent et que le lecteur les confonde. Selon toute apparence, le temps de l’individualisme européen n’est plus leur temps. Mais quel est donc leur temps? Un temps qui remonte au passé indien de l’Amérique? Ou un temps futur où l’individu humain se fondra dans la fourmilière humaine? J’ai l’impression que ce roman, qui est une apothéose de l’art du roman, est en même temps un adieu adressé à l’ère du roman.

Une Recontre

 

Please follow and like us: