Nhân sự kiện Abdulrazak Gurnah được giải Nobel Văn học-HẢI NGỌC [TRẦN NGỌC HIẾU]

Cái tin này kể ra là cái tin vui nhất trong ngày, nhất là ngay trên diễn đàn của những người tôi cho rằng yêu văn chương nhất thế giới này World Literature Forum, đa phần ai cũng ngã ngửa. Diễn đàn này là nơi bạn nào quan tâm đến văn chương có thể nghe thấy lần đầu tiên những tên tuổi đáng đọc của văn chương thế giới mà hãy còn xa lạ với truyền thông đại chúng. Chỉ có một người trong số đó thú nhận đã từng nghĩ đến khả năng Gurnah được giải Nobel năm nay, nhưng đó là từ 4 tháng trước. Còn lại Jon Fosse, Mia Couto, Mircea Cartarescu, Karl Ove Nausgaard… những cái tên xa lạ khác thì ít nhiều ở Việt Nam cũng có ý niệm về họ.
Tôi kiên nhẫn ngồi nghe Viện Hàn lâm Thụy Điển nói về lý do họ chọn Gurnah thì thấy họ xoáy mãi vào khía cạnh: ông là đại diện quan trọng của văn chương hậu thuộc địa. Hậu thuộc địa là trào lưu mà ở Việt Nam, người ta có thể nghe đến nó nhiều nhưng hiểu về nó ra sao, tôi thật sự băn khoăn. Một cách tiếp cận ban đầu nhưng phần nào hé lộ cho chúng ta thấy sự phức tạp khủng khiếp của chủ nghĩa thực dân, xin hãy đọc Yuval Noah Harari. Việc những nền văn hóa ngoài phương Tây bị dịch sang hệ thống ngôn ngữ và văn hóa thực dân, bị trấn áp, bị lọc qua ý thức hệ thực dân, rồi giao tranh căng thẳng trong nội tâm của những con người trưởng thành trong bối cảnh văn hóa đó… có thể là những khía cạnh mà độc giả Việt Nam ít cảm thấy mình trong đó. Cho dù chúng ta cũng có quá khứ thuộc địa. Song cứ nhìn vào cách chúng ta xưng tụng giá trị phương Tây (và đối cực ngược lại, huyền thoại hóa di sản phương Đông, xây dựng các huyền thoại về chủ nghĩa dân tộc), tôi nghĩ ít có tác phẩm văn học Việt Nam nào đã nhìn vào quá khứ thuộc địa của dân tộc mình một cách phức tạp và gợi ra những đối thoại trên một viễn cảnh rộng. Nguyễn Huy Thiệp có thể là người đầu tiên nói về cái sự nhập nhằng trong tâm thức Việt Nam qua “Vàng lửa”. Nhưng để đi xa hơn? Nguyễn Xuân Khánh với “Mẫu thượng ngàn” lại quay về với chủ nghĩa dân tộc vị bản sắc; Trần Vũ không rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa dân tộc vị bản sắc này nhưng tác phẩm của ông – như “Giáo sĩ” chẳng hạn – lại giống như một món ăn quá nhiều gia vị Việt Nam để có thể trở thành một món ăn quốc tế. Tôi biết, tôi chưa thể diễn đạt chính xác ở đây khi dùng ẩn dụ này.
Chủ nghĩa thuộc địa và thực dân văn hóa còn là thứ vẫn đang diễn ra trong đời sống hàng ngày trong cảnh quan văn hóa của người Việt. Một trong những người mà tôi thấy quan tâm đến vấn đề này và nỗ lực tiếp cận nó bằng một sự phức tạp nhất có thể ở Việt Nam là các thực hành nghệ thuật của chị Nguyễn Trinh Thi.
Anw, Gurnah bên cạnh tư cách nhà văn thì còn là tư cách học giả. Trên Hanoi Bookworm hiện giờ vẫn còn một cuốn sách mà ông làm chủ biên – The Cambridge Companion to Salman Rushdie., một đại diện trứ danh của văn chương hậu thuộc địa khác. Một cuốn sách học thuật mới ra trong năm nay đã nghiên cứu tiểu thuyết của ông bên cạnh một tác giả gốc Việt khác – Nguyen Viet Thanh. Đó là cuốn “Rejection of Victimhood in Literature ” của Sean James Bosman. Tôi đọc qua 1 bài trả lời phỏng vấn và 1 bài tiểu luận “Learning to Read” của ông, thấy ông có cái lịch lãm của một học giả (ơn giời là trường Sư phạm của tôi chả hiểu sao lại giúp tôi truy cập được cái Proquest để tôi ngồi đọc từ nãy giờ mấy cái này).
Tôi nghĩ nhân việc Abdulrazak Gurnah được giải Nobel, thay vì đi google các thông tin về ông để viết báo, hãy mở ra thảo luận: Văn chương Việt Nam trong bối cảnh hậu thuộc địa. Thế có ích hơn.
À, có một nhà văn tôi rất mong năm sau sẽ được nhắc đến như một ứng cử viên tiềm tàng – Richard Powers.
Please follow and like us: